• 93313777
  • tov.batsumber@gmail.com
Танилцуулга

Манай эрний 1-р зуунд Монгол нутагт амьдарч байсан Хүннү нарын булш, тэдний эдлэж хэрэглэж байсан хивс, шаазан, ваар сав зэрэг архелогийн үнэт олдвор Ноён уулнаас олдож түүхийн үзмэр болсноос харахад эрт үеийн овог аймгийн хүмүүсийн амьдрал соёл иргэншлийн түүхт нутгийн нэг нь Батсүмбэр юм.

Одоогоос 240-270 гаруй жилийн тэртээгээс Батсүмбэр нутагт Монголын нийслэл Их хүрээ нүүдэллэн хэдэнтээ суурьшиж байжээ. Их Хүрээ 1729 онд Бургалтайд, 1732 онд Сөгнөгөрт, 1736 онд Хүй Мандалд, 1740 онд Хунцалд, 1742 онд Үдлэгт, 1772 онд Хүй Мандалд нүүдэллэн суурьшиж 1778 онд сүүлийн удаа нүүж Туул голын сав нутагт одоогийн байгаа газартаа байнга суурьшжээ. Ийнхүү Их Хүрээ Хүйн голын сав нутагт 6 удаа нүүж барагцаалбал 50 шахам жил энэ нутагт нүүдэллэн суурьшиж байжээ.

Монголын өнөөгийн нийслэл Их Хүрээ 1729 - 1778 онуудад энд төвлөрч ирсэн түүхтэй холбогдон нэршсэн уул, ус, овоо олон байдаг.

Хүйн голын савд байрлах Бурхны бумба хэлбэртэй өөгүй бөмбөгөр намхан уулыг Мандал гэж нэршсэн бөгөөд энэ ууланд мандал өргөх шашиы номын ёслол үйлддэг байснаар Мандал нэр хайрлагджээ. Мөн Их Хүрээний гол суваргыг босгосон толгойг Суварга толгой, Хүрээний дээдэс, аймаг, хошууны ноёд хатад магнаг, хамба торгон дээлээр гоёж хурдан морины уралдаан саатан сонирхдог байсан толгойг Магнаг толгой гэж нэрлэсэн гэдэг. Мөн байгалийн тегс үзэсгэлэн бүрдсэн Сөгнөгөрт будаалга найрын ёслол, цэнгээ болж айраг, идээ, шүүс амттаныг сөгнөдөг байснаас Сөгнөгөрийн ам, Үдлэгийн аманд ихэс ноёдыг үдлүүлж, үдэж мордуулдаг байснаас Удлэгийн ам гэж нэршсэн. Сөгнөгөр, Үдлэгийн голын нэр мөн л энэ түүхтэй холбоотойгоор нэрлэгдсэн.

Хүйн голын сав нутаг иь манай улсын зэргэлдээ орших Орос, Хятад улстай хийх худалдаа, бараа солилцооны гол чиглэл "Чуулалт хаалга- хүрээ хиагтын " төв замын дагуу байрлалтай байсан нь аль ч үед худалдаачид наймаачдын дайран өнгөрөх чухал газар учраас Их Хүрээ хэд дахин эргэн нүүдэллэж энд байршиж байсны нэг гол учир гэх үндэстэй юм. 

Áàòñ¿ìáýð ñóì íü 243.1 ìÿíãàí ãà íóòàã äýâñãýðòýé . ¯¿íýýñ 95.3 ãà áýë÷ýýð 2.1 ãà òàðèàëàíãèéí òàëáàé , 137.6 ìÿíãàí îé ìîäòîé . Áàòñ¿ìáýð ñóì íèéò 2137 ºðõèéí 7158 õ¿í àìòàé .

Íèéò ºðõ 2137 ¿¿íýýñ:

     1-ð Áàã 761 ºðõ 2808 õ¿í àìòàé

2-ð Áàã 516 ºðõ 1758 õ¿í àìòàé

3-ð Áàã 463  ºðõ 1398 õ¿í àìòàé

4-ð Áàã 397 ºðõ 1200  õ¿í àìòàé áàéäàã. Ñóìûí íóòàã äýâñãýð íü 1800-2250 ì-ò ºðãºãäñºí ¿ðæèë øèì ñàéòàé  õàð , õ¿ðýí  õºðñòýé. Ýõ ãàçðûí ýðñ òýñ óóð àìüñãàëòàé õàìãèéí èõ òåìïåðàòóð  7-ð ñàðûí ñóóë÷ 8-ð ñàðûí ýõíèé àðàâ õîíîãò +40 õýì õàìãèéí áàãà òåìïåðàòóð  íýãä¿ãýýð ñàðä -40 õýì õ¿ðäýã

Æèëäýý 245 ìì îð÷èì òóíäàñ óíàäàã. Õýíòèé íóðóóíû ñàëáàð óóë á¿õ íóòãèéí  51.1%-ã ýçýëäýã. ªëãèé , Øàòàí, Ѻãíºãºð , Áàÿíãîë , Õ¿éìàíäàë , Áóðãàëòàé , Õóöàë , Õóæèðò , çýðýã óóëñ õîîðîíäûí õºíäèé㺺ð õ¿ðýýëýãäñýí áàéãàëèéí ãîî ¿çýñãýëýíò íóòàã ãîë ãîðõè îëîíòîé , áàéãàëèéí á¿õ òºðëèéí áàÿëàã æèìñ æèìñãýíý. , ýìèéí óðãàìëóóä , àí àìüòàí æèã¿¿ðòýí øóâóóä àìüäàðäàã  ºãººìºð áàÿí íóòàã þì. Áàéãàëèéí ãîî ¿çýñãýëýí á¿ðäñýí íýí òààëàìæòàé íóòàã òºäèéã¿é ò¿¿õ ñî¸ëûí àðâèí ºâ óëàìæëàëòàé. Ìàíàé ñóì 78943 òîëãîé ìàëòàé. ¿¿íýýñ: Òýìýý-24 , Àäóó-106799 , ¯õýð – 26013 , Õîíü-23549 , ßìàà -18678 òîîëîãäñîí áàéíà. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðò 2021 онд төмс 221,1 га-д, хүнсний ногоо-210,3 га-д , малын тэжээл 1736,4 га-д ,жимс жимсгэнэ 1,3 га-д тус тус тариалж, төмс-3260 тн, хүнсний ногоо-3535,62 тн, малын тэжээл-10397 тн тус тус хураан авсан.   Òóñ ñóìàíä 5-50 ¿íýýòýé 84 Ôåðìèéí  àæ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ æèëäýý 8,0-9,0  ñàÿ литр ñ¿¿ã çàõ çýýëä íèéë¿¿ëæ , æèëä äóíäæààð 8,0-8.8  ìÿíãàí òí áàéãàëèéí õàäëàí áýëòãýæ áàéíà. Ìîä áîëîâñðóóëàõ ÷èãëýëýýð 3 àæ àõóé íýãæ ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ ç¿ñìýë áîëîí ìîäîí ìàòåðèàë ýðõýëæ , õóäàëäààíû ÷èãëýëýýð áèçíåñ ýðõëýã÷èä 42 öýã ñàëáàð õóâèéí ìàë ýìíýëýã 3 àæèëëàæ áàéíà. Сумын бренд бүтээгдэхүүн нь  чацаргана, зөгийн бал юм. Мөн тус сумын нутгаар  төмөр зам 50 гаруй км дайран гардаг.

 

 

2023-05-12 00:00:00